Zekâ konusunda bugüne kadar genel olarak, başarı ya da başarısızlığa yol açan akademik yordayıcılar ve ölçütler üzerine yoğunlaşan kapalı sistem yetenek bandı yaratılmıştır. Bilindiği gibi, zekâ testleri özellikle ABD'de çok önemli bir yere sahiptir. Birçok okul, öğrenci alırken zekâ puanlarını ölçüt almaktadır. Bu durum, uyum (zekâ) için gerekli olanla olmayanın karıştırılmasına yol açmış olabilir. Oysa yüksek zekâ testi puanlarına sahip olmayan çoğu insan, yaşamda ve okulda başarılı sonuçlara ulaşabilmektedir.
Bir yeteneği zekâ olarak tanımlamanın ölçütleri (her hangi bir çevresel bağlamın seçimi, biçimlendirilmesi ya da uyum için), problemle ilgili olarak farkında olma, onu tanıma, çözmek için strateji oluşturma gibi süreçler olmalıdır.
İnsanlar, kendilerini hep zihinsel yeteneklerle sınırlamamalıdır. Çünkü görmek, işitmek, koklamak ya da tatmak için gerekli olan fiziksel yetenekler de vardır ve önemlidir.
Alternatif zekâ kavramları şöyle özetlenebilir:
* Son yıllarda gündeme gelen, duyguları düzenlemek ve anlamak şeklinde ifade edilen duygusal zekâyı (Goleman, 1995) ölçebilen testler yapılmalıdır. Duygusal yetenekler, her ne kadar davranışa dönüştürülmeleri çevresel bağlama göre farklılık gösterseler de evrensel görünmektedirler. Başka çalışmalara da gereksinim olmasına rağmen, araştırmalar göstermektedir ki bu yetenekler, ölçülen geleneksel zekâdan farklıdırlar. Üzerinde durulması ve kanıtlanması gereken şey bu yeteneklerin çevresel bağlama uyum için gerekli olup olmadıklarıdır; bu da, yapı geçerlemesini gerektirmektedir.
* Gardner'ın (1983) çoklu zekâlar görüşündeki müzik ve bedensel zekâ (bodily-kinesthetic intelligence) geçmişteki testlerde kullanılmamıştır. Ancak, özel olarak bu yeteneklerin, çevreyi seçme, biçimlendirme ve uyum için evrensel anlamda gerekli olmadığı da söylenebilir.
* Üç-aşamalı (triarchic) zekâ kuramındaki (Sternberg, 1985) pratik zekâ uzun zamandır çalışılmış ve yapı geçerliği kanıtlanmıştır. Pratik zekâ, geleneksel testlerle ölçülen analitik zekâdan görece bağımsızdır ve okul ile iş başarısını varolan testlerden daha iyi şekilde yordar. Yaratıcı zekâ da analitik zekâdan farklıdır. Ancak, yaratıcı zekâ, varlığı açıkça gösterilmekten çok, bir aday zekâ durumundadır.
* Sosyal zekâ ise (Keating, 1978; Cantor ve Kihlstrom, 1987), özellikle sözel olmayan iletişim becerileri ile bireyin, kişiler arası etkileşimde sahip olduğu becerileri kapsamaktadır.
* Geleneksel testlerle ölçülen akademik yönelimli zekâ (özellikle analitik zekâ), yaşamboyu önemlidir. Akademik yönelimli zekâ bilgiyi hatırlama, onu değerlendirme ve onun önemliliğine karar verme yeteneklerini kapsar.
Okul ve yaşamboyu öğrenme ile ilgili zekâ boyutuında, öğrenme yeteneği, tüm zekâ tanımlarının merkezinde yer almaktadıır. Öğrenme ile zekâ arasındaki ilişkiyi araştıran ilk çalışmalar, bu ilişkinin ya çok az ya da hatta negatif olduğunu bulmuşlardır. Sonraki çalışmalarda, öğrenme ve zekâyı ölçen testlerde bir tanımsal yanlılık olduğu söylenebilir. Araştırmacılar, akıcı (fluid) zekânın genellikle yaş ile birlikte düştüğünü ve kristalize (crystallized) zekânın yükselmeye devam edebildiğini ya da en azından düşmediği üzerinde hemfikirdirler; insanlar yaşlandıkça yeteneklerini iyi kullanmayı ve kaybettikleri yetenekleri ödünlemeyi öğrenmektedirler. Sternberg (1985)’in Üç Aşamalı İnsan Zekâsı Kuramı analitik, yaratıcı ve pratik (uygulamaya yönelik) yetenekler üzerine kuruludur. Bu yetenekleri ölçebilmek için üç tür çoktan seçmeli (sözel, sayısal ve şekilsel) ve üç açık uçlu madde kullanılmıştır. Test, geleneksel testlerden daha geniş yetenekleri ölçtüğü için olsa gerek, bir genel faktör gözlenmemiştir. Analitik bölüm, geleneksel yetenek testleriyle yüksek bir korelasyon göstermiştir; onu, sırasıyla yaratıcı ve pratik bölüm izlemiştir. Daha sonraki yapılan çalışmalar, çevreyi seçme, biçimlendirme ile uyuma ve yaşamboyu başarıya destek sağlamıştır. Yaratıcı ve pratik yeteneklere sahip olanlar, varolan sistemin dışına çıkabilenlerdir. Yukarıda yapılan zekâ tanımı aşamaları ve izlenen süreçler, yaşamboyu öğrenmede zekânın rolü konusunda bize çok yardımcı olabilir.