Zekânın çevreyle ilişkisinde; fiziksel, biyolojik ve kültürel yapılanışlar ya da bunların bir etkileşimi olabilir. Örneğin, bilgisayar gibi kültürel araçlar çevreye uyumu kolaylaştırabilir; ancak aynı araç bir birey için çevre bakımından dostça, başka bir birey için de düşmanca kabul edilebilir. Bu bakımdan çevresel bağlama uyumdan çok, onu seçme ve biçimlendirme daha önemli olabilir.
Çevresel bağlamı çözümleyen zeki bir kişi, onun bazı yönlerini reddetme ve değiştirmeyi denemeye ya da başka bir çevre bulmaya karar verebilir. Çok daha yaratıcı ve pratik olan zeki kişilerin çoğu, sadece kendileri için değil, başkaları için de çevreyi değiştirenlerdir.
Araştırmacıların zekâ, zeki davranış ve test edilen zekâyı birbirlerinden dikkatli bir şekilde ayırmalarına gereksinim vardır. Zeki davranış, bir çevresel bağlamdan diğerine çok farklılaşabilir; hatta bu, çok radikal de olabilir. Bir davranış bir kültürde zeki olarak tanımlanırken, diğerinde tam tersi olarak nitelenebilir; ancak, her iki durumda da işleyen zihinsel süreçler gerçekte aynı olabilir.
Zekâ, kendini farklı bağlamlarda farklı davranış biçimlerinde sergileyen temel zihinsel süreçlere sahiptir. Örneğin, öğrenme yeteneği, herhangi bir çevresel bağlamda önemlidir; fakat öğrenilecek şey (hem açıklanan hem işlemsel bilgi anlamında), bir çevresel bağlamdan diğerine radikal anlamda farklı olabilir. Karmaşanın çoğu, zeki düşünme ile zeki davranışın birbirine karıştırılmasından ortaya çıkıyor olabilir. Aynı zihinsel süreçler, farklı çevresel bağlamlarda, görevlerde ve özel durumlarda çok farklı davranışlar ortaya çıkarabilir.
Temel zihinsel süreçler arasında;
a) Problemin varlığının farkında olma;
b) Problemin doğasını anlama;
c) Problemi çözmek için bir strateji oluşturma;
d) Probleme ilişkin bilgiyi zihinsel olarak temsil etme;
e) Problemi çözmedeki zihinsel kaynakları harekete geçirme;
f) Probleme ilişkin bir çözümü takip etme;
g) Probleme ilişkin çözümü değerlendirme vardır.
İnsanlar zeki davranışı tüm durumlarda davranışsal olarak aynı şekilde ortaya koymayabilirler. Bunun nedenleri aşağıdaki gibi belirtilebilir:
a) Zihinsel süreçler zihinsel temsil üzerinde işler; bu bakımdan ikisini birbirinden ayırmak güçtür. Bu zihinsel süreçleri uygulamak alandan alana değişebilir. Kimi sözel, kimi sayısal olarak değerlendirilebilir.
b) İnsanlar zihinsel süreçlerini farklı alanlara uygulamada farklı güdülenmelere sahiptirler.
c) Zihinsel süreçleri davranışa dönüştürmeye karar verme bağlama göre değişecektir.
Zihinsel süreçler hemen daima, sergilenen davranışlara bakarak değerlendirilir. Bu süreçlere ilişkin sonuçlar davranışlardan çıkarılmaktadır; fakat bu çıkarımlar her zaman doğrulanamayabilir. Örneğin, bir zekâ testindeki düşük performans, zayıf bir bilgi işlemeyi yansıtabilir; ancak, aynı zamanda test kaygısı, güdü eksikliği, dikkatsizlik gibi verileri de yansıtabilir.

Problemin varlığının farkında olma ve ilgili kimi zihinsel süreçler kültürden kültüre değişebilir. Zihinsel yetenekler, belki de, çocukluktan itibaren çevreyle geçirilen yaşantılarla genlerin etkileşiminin bir sonucu olarak gelişmektedir.
Örneğin, otoriter toplumlarda insanlar yaşamlarını sürdürebilmek için zeki davranışlarını gizleyebilirler. Aslında bu davranışı gizleme de zekânın bir parçasıdır. Bu bakımdan, zekâ konusunda zihinsel temsil ve işleme, davranıştan çok daha önemli ipuçları sağlayabilir.