Bir disiplin olarak etik, ahlaki kriterlerden yararlanılarak insan davranışlarına yön verme bilimi ve insan davranışlarına yönelik kabul edilmiş değerler ve standartlar olarak ahlak bilimi şeklinde tanımlanabilir (Key and Popkin, 1998).
Çalışlar’a göre (1983), bir felsefe dalı olarak etik, insanların töresel ya da ahlaksal ilişkilerini, davranış biçimlerini ve görüşlerini araştıran bir bilim dalıdır.
Aristo, etiği, insanın günlük hayatında yararlı olacak davranışların keşfi olarak tanımlarken, bugün bazı yazarlarca etik, insan hareketlerinin ahlaki uygulamalar doğrultusunda düşünülmesi şeklinde açıklanabilmektedir (Kılınç, 2000).
E-eğitimde etik davranışın temel kuralları sürekli gelişim içindedir. Bu süreçte etik davranışın temel kuralları şöyledir (Polat, 1998): İnsanların gelişimine olanak tanımak, dürüstlük, sorumluluk, sözünün eri olmak, elinden geleni yapmak, sadakat, hakkaniyet ve toplumsal sorumluluktur.
Örgütlerde etik standardın yüksekliği, kamuoyu önünde prestijinin artmasını sağlar (Weaver, Trevino, and Cochron, 1999). Çünkü etik anlayış ve davranışların örgütsel iklime aktarımı, duygusal olgunluk kadar, sosyal bir sorumluluk bilincidir.
Eğitimde etik algı ile olgunlaşan düşün potansiyeli, entelektüel bir öğrenim ikliminin gelişimine katkı sağlar. Etik, doğru/yanlış ve iyi /kötüyü belirterek neyin yapılması neyin yapılmamasını belirler (Beauchamp and Bowie, 1983). Sonuçta, kültürel farklılık ve kültürel görecelik ahlaki göreceliğe yol açmamalıdır (Stenberg, 1994).
Daha belirli sınırları olan etik, moral davranış ya da kodları inceler. Hukuk kurallarının zorlayıcılığı yanında etik kurallarının zorlayıcılığı yoktur. Etik, birey kararlarını alırken belirli durumları dikkate alır. Bir değer yargısını diğerine tercih eder. Seçtiği kuralın uygulanmaması bir başkası tarafından engellenemez. Bu nedenle etikte tek taraflılık vardır. Aldığı kararın sorumlusu, bireyin kendisidir. Hukuki işlemlerde ise konulan kuralların yaptırım gücüne sahiptir (Halbert and Ingulli, 1990).
Çağdaş toplumların eğitiminde etik sorumluluk anlayışı çok yönlü eğitim hayatının ve toplumsal sorumluluğun bir gereğidir. Çağdaş toplumsal sorumluluğun dört aşaması: sağduyu, etik, yasal ve ekonomik sorumluluklardır. Etik sorumluluklar, toplum bireylerinin örgütlerden beklediği davranış ve faaliyetlerdir. Toplumsal sorumluluklar bir bütündür. Gelişimin temelinde etik sorumlulukların rolü ve katkısı fazladır. Bir bireyin, diğer bireyden beklediği moral değerleri içeren toplumsal davranış biçimidir. Kendine ve diğer bireylere karşı, belirlenen moral değerlerle davranılması gerektiği hissedilir (Certo, Husted, and Douglas, 1990).
Etik sözcüğünün günümüzdeki anlamı insan tutum ve davranışlarının iyi ya da kötü yönden değerlendirilmesidir (Aydın, 2001). Etik, geçmiş ve bu güne ilişkin doğru ve yanlış ölçülerinin anlatımı, ahlak ise bir toplumun değer, norm ve ilkeleri ile ilgili davranış biçimi bütünüdür (Pehlivan, 1998). Etik bir ahlak felsefesi, bir ahlak görüşü ya da anlayışıdır (Bayrak, 2001).
Bütün bu tanımlardan sonra etik; iyi ve kötü davranışları belirleyebilen ve düzenli olarak sunan bir disiplin olarak açıklanabilir. Toplumsal değişimle ahlak kuralları da değişir. Ne var ki hızla yenilenen bu ahlak kuralları, toplumda genel kabul gören normlar düzeyine ulaşamıyor veya ulaşması zaman alıyor (Alkan, 1993).
Socrates’e göre eğitim, etik üzerine kurulu bir öğrenim sürecidir. Kişiye ahlaki eylemin anlam bilimselliği etik aracılığı ile olur. Etik eğitiminin amacı, bireyin içinde yaşadığı toplumun norm ve kurallarının ötesinde akıl yürüterek ideal bir toplumun hangi tür ilkeler üstüne kurulabileceği konularıdır. Platon’un da belirttiği gibi; eğitilmek varmak değil, farklı bir görüşle yola devam etmektir. Farkı anlayacak sınırlayıcı gözlüklerin çıkartılması sürecidir. Öğrenmenin asıl sonucu öğrenilecek ne kadar çok şeyin kaldığını fark etmektir. Önemli etik değerler (dürüstlük/doğruluk, hukukilik, sorumluluk, güvenirlilik ve başkalarına saygılı olma) hakkında düşünme pratiğinin gelişimidir. Düşünmeyi öğrenimdir. Öğrenci öğrenime hazır ve istekli olduğunda öğrenim süreci vardır. Billington’un yaklaşımı; 'zorlamayla edinilen bilgi akılda kalmaz. Bir kişi bir atı su içmeden sudan geçirebileceği gibi, bir öğretmen de bir öğrenciye düşündürmeden de ders verebilir' (Billington,1997).
Etkin bir eğitimden beklenilen, bilgiden ziyade bilgiyi işleyerek düşün yeteneğin kazanımıdır. Ünlü filozof John Dewey ise; öğrenim süreçlerini yaparak öğrenme olduğuna inanmaktadır. Eğitime hazır arzululuk alınacak eğitimin kişisel ve mesleki gelişime katkı sağlar. Etik eğitimi ile aşağıdaki davranışlar amaçlanmaktadır (Crank and Caldero, 2000): Ahlaki davranış edinimi güçlendirir, ahlaki davranışları geliştirir ve ahlaki deneyim aktarır. Etik değerler, kişide ölçü dışına çıkan her türlü arzu ve girişimleri engelleyici bir rol üstlenir. Meslek içerisindeki etik bağların kopması disiplinsizliği beraberinde getirir. Zira etik değer etrafında gelişen bir disiplin kişilik oluşumunda rol oynar. Ahlak, insanlar arası ilişkilerde “iyi” ve “kötü” biçiminde nitelenen davranış ve eylemlerdir, yaşanan bir şeydir. Etik eğitim kadar, yönetim, iş ve meslek yaşamında gerekli kurallardır. Ahlak, bir bilinç meselesidir, iç ve dış ahlak olarak bir bütündür. Bireylerin temiz duyguları, dış davranışlarla bütünleşirse, içindeki dünyanın güzelliği, dış dünyada diğer insanlarla paylaşılan dünyayı güzelleştirir. Global etik, kısaca iş etiği ile toplumsal etik değerlerin uluslararası boyutta uygulanımı olarak tanımlanabilir (Ülgen and Mirza, 2004).
Mesleklerin amacı, tüm insanların mutluluk ve yaşam kalitesini yükseltmektir. Meslek etiği doğrudan doğruya mesleklerde uyulması gereken davranış kurallarıdır. Meslek etiği, aynı meslekte çalışanların, dünyanın her yerinde aynı davranış kurallarına uyumudur. Meslek etiğinin temelinde insanlarla ilişkiler vardır. Aynı meslekten bireylerin birbirleri ile ilişkilerinde belli davranış kalıplarına uymaları meslek etiğinin gereğidir (Atabek, 2003 ).
Eğitim en kısa anlatımla bir değişim sürecidir. Geniş bir tanımla eğitim bireylerin ya da onların oluşturdukları grupların yüklendikleri ya da ilerde yüklenecekleri görevleri daha etkin ve başarılı yapabilmeleri için, onların mesleki bilgi ufuklarını genişleten, düşünce, rasyonel karar alma, davranış ve tutum, alışkanlık ve anlayışlarında olumlu gelişimi amaçlayan bilgi, görgü ve becerileri arttıran eğitsel eylemlerin tümüdür (Sabuncuoğlu, 2005).
Bilişim toplumunda eğitim süreçlerinde arzulanan başarıların sürekli kalıcılığı etik değerlere bilimsel ve akılcı uyumla sağlanabilir Çok yönlü olarak dürüstlük, güven, saygı ve paylaşımla gelişebilir. Eğitim etiği eğitimde erişilmek istenen doğru yolu gösteren ilke ve değerler bütünüdür. Etik prensipler bireysel gelişimle toplumsal değer bilincinin kazanım ölçütüdür. Geniş anlamda ahlak felsefesi olan etik, dar anlamda iş ve meslek ahlakı kavramı ile eş anlamlıdır. Ahlakın olduğu yerde kardeşlik, eşitlik, özgürlük, bağımsızlık, sevgi, adalet gibi yüce vasıflar da vardır. İç temizliği, dirlik, düzenlik, güzellik ve yararlılık vardır. İnsanları gereksinimler yönlendirir. Gereksinimlerin meşru ve mantıklı olması aranır, bu da ahlak ile kaimdir (Soykut, 1971).
Ahlak insana özgü bir kavramdır; bu nedenle ahlaki davranmak tarihten bugüne insanın en önemli mücadele alanlarından biridir (Özden, 2004). Yani ahlak, hem insan davranış ve ilişkilerinin yönetimiyle ilişkili, hem de insan hayatını daha değerli kılan kurallarla ilgilidir (Hunt, 2000). Böylece etik amaçlar; kişiyi eğitip toplumda layık olduğu en uygun yere eriştirerek ahlaklı, bilinçli, üretken ve mutlu olmasını sağlar. Karşılıklı anlayış, güven duygularıyla toplumda sosyal ve ekonomik denge sağlamaktır. Saygınlığını dürüstlük, adil uygulama ve bilgisinden alan eğitim kurumları, öğrenciye yakın ve desteğini kazanan örgütlerdir.
Sonuç olarak ülkemizdeki eğitim sistemindeki sistemsiz, tutarsız, ilişkisiz yapılara bakıldığında ve başarı anlamındaki ölçütler değerlendirildiğinde nerede olmamız gerektiğinden çok bulunduğumuz noktada olmamamız gerektiği çok açıktır. Peki, çözüm ne olmalıdır? CTP’nin çalışmaları, projeleri, eğitim alanındaki değişim ve dönüşüm süreçlerini ve yenileşmeleri de içermektedir. Bunları paylaşmaya devam edeceğiz…
